5 Eylül 2009 Cumartesi

tokat otları

Tokat Yöresinde Kullanılan Geleneksel Bitkilerin
Etnobotaniksel Özellikleri
M. Said Fidan (1), M. Hakkı Alma(1), İnci Çınar(2), Murat Ertaş(1), Ertuğrul Köse(3)
(1) Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Orman Fakültesi, Orman Endüstri
Mühendisliği Bölümü, K.Maraş
(2) Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Gıda Mühendisliği Bölümü,
K.Maraş
(3) Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği
Bölümü, K.Maraş
ÖZET
Bu çalışmada, Tokat yöresine ait orman ağaçlarının altında yetişen bitkilerin etnobotanik
özellikleri araştırılmıştır. Tokat İli ve çevresinde ticari potansiyeli olan tali ürünler tespit
edilmiştir. Bitki örnekleri usulüne uygun olarak araziden en az iki eş örnek alınmak üzere,
üzerlerinde meyve veya çiçekli kısımları bulunan örnekler toplanmıştır. Yöredeki Doğal bitki
satıcılarına (Herbalit) gidilerek tıbbi bitkileri halkın nasıl ve ne amaçlı kullandıkları hakkında
bilgiler elde edilmiştir. Toplanan bitki örnekleri Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi
Orman Fakültesi Herbaryumunda teşhis edilmiştir.
Ülkemizin, iklim ve toprak çeşitliliği sayesinde çok zengin bir floraya sahip olduğu
bilinmektedir. Avrupa ülkelerinde tespit edilen yaklaşık 11.000 bitki türü yanında ülkemizde
tespit edilmiş bitki sayısının yaklaşık olarak 9.000 kadar olması bu gerçeğin en çarpıcı
örneğidir. Bu bitkilerin çoğu da orman rejimine giren sahalarda yaşamaktadır. Floramızın bu
nedenli zenginliğine karşı bunlardan yeterince yararlanılamamaktadır. Türkiye florasında
yetişen 3000 kadar tıbbi ve aromatik bitkiden 200 kadarı ihracat potansiyeline sahip olup
bunların 70-100 kadarının ihracatı yapılmaktadır.
Yapılan çalışma ile Tokat İli ve çevresinde yayılış gösteren ve etnobotaniksel değeri olan ve
halk tarafından tedavi amacıyla kullanılan 26 bitki taksonu tespit edilmiştir. Tespit edilen bitki
taksonlarının 25`i Angiospermae ve 1’i Gymnospermae alt sınıflarına dahildir.
Bu bitkilerin kullanım alanları olarak; meyveleri; toz halinde balla tatlandırılarak kullanılır,
helva ve dondurma yapımında ve temizlik malzemesinde, kuvvet verici olarak, pişirilerek
marmelat yapımında, su ile kaynatılarak içilir, uyarıcı ve midevi olarak bilhassa %5 halinde
kullanılır; tohumları pasta ve çöreklerin yapımında koku verici olarak, yaprakları; çay gibi
demlenerek sinir bozukluklarına ve öksürüğe karşı kullanılır. Meyveleri; demlenerek soğuk
algınlığına ve öksürüğe karşı, kurutulan bitkinin çayı, böbrek taşı oluşumuna karşı içilir,
zeytin yağıyla hazırlanan merhem vücut parazitlerine karşı, tenya düşürmek için su ile
kaynatılarak içilir, romatizmaları durdurucu idrar söktürücü olarak, mide ve bazı kadın
hastalıklarına karşı, terletici olarak infusyon halinde alınır, sepi maddesi olarak, kuru
yapraklar suyla kaynatılarak sindirim sistemi hastalıkları için içilir, kurutulmuş çiçekler su ile
kaynatılarak iltihaplara karşı, elde edilen kitre zamkı boya ve kumaş endüstrisinde, çayı
yapılarak idrar yolları iltihabına ve soğuk algınlığına karşı, müshil ve kusturucu etkisinden
yararlanılır, dekoksiyonu hazırlanarak (demlenerek) bağırsak tembelliklerine karşı, diş etleri
bademcik ve boğaz iltihaplarında yapraklarından yapılan infizyon (%2) gargara halinde,
romatizma hastalıklarına karşı kökleri ıslatıp bal ile karıştırılarak haricen sürülür, infizyon ve
tendür halinde hazırlanarak tıbbi amaçla, infizyonu idrar söktürücü göğüs yumuşatıcı, akciğer
hastalıklarında, spazm çözücü, uykusuzluğu giderici olarak kullanıldığı belirlenmiştir.
Anahtar kelimeler: gymnospermae, ihracat, takson, herbaryum, flora
Ethnobotanical Characteristics of Traditional Plants Used
in Tokat Regions (Turkey)
M. Said Fidan (1), M. Hakki Alma(1), Inci Cinar(2), Murat Ertas(1), Abbas Bilgi(3)
(1) Kahramanmaras Sutcu Imam University, Forestry Faculty, The Department of Forestry
Industry Engineering in Kahramanmaras
(2) Kahramanmaras Sutcu Imam University, Agriculture Faculty, The Department of Food
Engineering in Kahramanmaras
(3) Kahramanmaras Sutcu Imam University, Forestry Faculty, The Department of Forestry
Engineering in Kahramanmaras
ABSTRACT
In this research, ethnobotanical properties of plants which with commercial potential with
regerd to forest by product in Tokat (Middle east Anatolia of Turkey) were determined. Plant
species were accordingly collected by taking at least two match pattern froms the land.
Knowledge information on how and why people use plants was provided by going to
herbalists and villages in the region. The collected plants were identified at the laboratory
Faculty of Forestry, University of Kahramanmaras Sutcu Imam.
It is known that wet fact Turkey is of a rich flora due to climate conditions and soil variation.
While there are about 11,000 plant species in Europe, 9,000 species exist in Turkey. These
plants are mainly used dye cosmetic, as sweetener, leather and pharmacy industries.
In this study, 26 plant species grown in Tokat used as traditional medicines and food as
naturel dye were determined. On the basis of Angiosperm and Gymnosperm subclass,
classification of the plant species was done, and information about local names, applications
and usage methods were given.
It was also found that the people living in the region used the species as food, medicine (in the
form of tea and ointment) and natural dye by different methods such as chewing, cooking and
boiling.
Anahtar kelimeler: herbalist, plant, angiosperm, flora, species
GİRİŞ
Türkiye’de gerek yayılış gerekse çeşitlilik yönünden orman tali ürünleri bakımından oldukça
zengin bir ülkedir. Anadolu halkının yabani bitkileri ilaç olarak kullanışı çok eski devirlere
kadar uzanmaktadır. Doğal olarak yetişen bitkilerden faydalanıldığı gibi drog elde etmek için
çeşitli türlerin kültürleri yapılmaktadır. Bir kısmı Akdeniz havzasında yer alan Türkiye,
coğrafik konumu, jeomorfolojik yapısı, farklı toprak tipleri ve iklim çeşitliliğine sahip oluşu
nedeni ile değişik vejetasyon tiplerine ve zengin bir floraya sahiptir.
Ülkemizde 9000 civarında bitki türü olduğu bilinmektedir. Floramızın bu nedenli
zenginliğine karşı bunlardan yeterince yararlanılamamaktadır. Türkiye florasında yetişen
3000 kadar tıbbi ve aromatik bitkiden 200 kadarı ihracat potansiyeline sahip olup bunların 70-
100 kadarının ihracatı yapılmaktadır.
Son yıllarda sentetik kökenli maddelerin yan etkilerinin daha fazla olması, özellikle
antimikrobial olarak kullanılan sentetik ilaçlara karşı organizmaların direnç oluşturmaları
gibi sebepler doğal bitkisel kaynakların ve bu maddeleri taşıyan tıbbı bitkilerin önemini
daha da çok arttırmıştır.
Bitkilerin organizmaları öldürücü ve insan sağlığı için önemli olan özellikleri, 1926 yılından
bu yana laboratuarlarda araştırılmaya başlanmıştır. Uçucu yağların kullanım alanları ve
tüketim miktarları her geçen gün çoğaldığından, bunların fiyatları da yıldan yıla artmaktadır
(Baytop, 1984).
Kahramanmaraş’ta kullanılan geleneksel bitki türlerinin en önemlileri aşağıdaki Çizelge 1’de
gösterilmiştir. Bu bitki türlerinin önemli olanları gıda ve kullanım alanları dikkate alınarak
aşağıdaki şekillerde açıklanmıştır.
Çizelge 1. Osmaniye yöresinde doğal olarak yetişen ve kültüre alınan bazı orman tali ürünleri
Familya Cins ve Tür Bitkinin Genel Adı
AMARTLLIDACEAE Galanthus nivalis Kardelen
ANACARDIACEAE Pistacia terebinthus L. Menengiç
APOCYNACEAE Nerium oleander L. Zakkum
ASPIDIACAE Dryopteris filix-mas L. Erkek eğrelti otu
BETULACEAE Betula Pendula Huş
CAPRIFOLIACEAE Sambucus nigra L. Mürver
CARYOPHYLLECEAE Gypsophila L. Çöven otu
COMPOSITAE Achillea millefolium Civan Perçemi
CORNACEAE Cornus mas L. Kızılcık
CUPRESSACEAE Juniperus oxycedrus L. Ardıç
FAGACEAE Qercus infectoria Mazı meşesi
FAGACEAE Ouercus ithaburensis Meşe palamutu
LABIATEA Thymus ssp. Kekik
LABIATEA Salvia officinalis L. Ada çayı
LEGUMINOSAE Astragalus ssp. Geven
MALVACEAE Althea officinanis Hatmi
RHAMNACEAE Frangula alnus Barut ağacı
RHAMNACEAE Rhamnus petiolaris Cehri
ROSACEAE Cerasus mahalep Mahlep
ROSACEAE Laurocerasus officinanis Taflan
ROSACEAE Rubus fruticosus Böğürtlen
RUBIACEAE Rubai tinctorum L. Kök boya bitkisi
SCROPHULALIACEAE Digitalis grandiflora Yüksük otu
TILIACEAE Tilia argentea Ihlamur
URTICACEAE Urtica diocia L. Isırgan
UALERIANACEA Valeriana officinanis Kedi otu
MAHLEP
Latince Adı: Cerasus mahaleb(L.)Mill.Var.Mahaleb(Syn:prunus mahaleb L.) - İngilizce
Adı: Mahaleb, European cherry - Mahalli Adları: Mahlep, İdris ağacı, Yabani kiraz
Mahlep meyvelerinin tohumları halk arasında toz haline getirilerek pasta ve çöreklerin
yapımında koku verici olarak (bu tohumlar bünyelerindeki kumarinden dolayı vanilya kokusu
taşımaktadır) ve tohumlarda bulunan hoş kokunun genç dallarda da bulunmasından ötürü,
sözü edilen genç dallardan tütün içmek amacıyla kullanılan çubuk ve pipoların imalinde
yararlanılır.
Mahlep tohumları drog olarak ferahlatıcı, serinletici, bünyeyi kuvvetlendirici olduğu gibi,
azotça zengin olmasına rağmen nişasta oranının az olması sebebiyle şeker hastalığını tedavi
edicidir. Bu kullanım alanlarının yanında, tıbbi amaçla şeker hastalığının tedavisinde ve
özellikle Arap ülkelerinde sıtmaya karşı mahlep meyvelerinden faydalanılmaktadır.
BARUT AĞACI
Latince Adı: Frangula alnus mill. Subsp. Alnus (Syn: rhamnus frangula l.) - İngilizce
Adı: alder buçkthorn - Mahalli Adları: barut ağacı, erkek akdiken
Halk arasında taze kabuklar çay gibi suda demlenerek acil vakalarda kusturucu olarak
kullanıldığı gibi müshil etkisinden de faydalanılmaktadır.
Kabuklar uygun şartlarda 1 – 2 yıl depolandıktan sonra tabi müshil olarak ilaç sanayinde bu
amaçla kullanılan ilaçların bileşimine girer.
CEHRİ
Latince Adı: Rhamnus Petiolaris Boiss - İngilizce Adı: Buçkthorm, Yellow Berry -
Mahalli Adları: Boyacı Dikeni, Altın Ağacı, Ak diken, Saplı Cehri, Altın Ağ, Cehre
Kumaş ve gıda sanayinde boyar madde olarak kullanılmaktadır. Yünlü ve pamuklu kumaşları
cehri meyvelerinden elde edilen boya ekstrakları ile sarı veya sarıya yakın renklere
boyanmasında kullanılır. Ancak sentetik boyaların imali ile kumaş sanayinde kullanım alanı
oldukça azalmıştır.
Bunların yanında ressamların kullandığı guaj boyaların imalinde sarı renk tonlarının elde
edilmesinde ve son yıllarda özellikle gıda sanayinde margarin yağlarının renklendirilmesinde
kullanılmaktadır. Tıbbi alanda ise müsilaj etkisinden yararlanılmakta ve bu amaçla hazırlanan
bazı ilaçların terkibine girmektedir.
Halk arasında taze meyvelerinin dekoksiyonu hazırlanarak (demlenerek) bağırsak
tembelliklerine karşı kullanılır. Ayrıca çeşitli kumaşların sarı ve sarıya yakın renklere
boyanmasında faydalanılır. Drog olarak müsilaj etkisi vardır (Baytop, 1984).
ÇÖVEN
Latince Adı: Gypsophila L. - İngilizce Adı: Soapworth - Mahalli Adları: çövem otu,
çengen, dişi çöven, tarla çöveni, helva çöveni, şark çöveni
Çöven gıda sanayinde helva ve dondurma yapımında, ağdayı ağartıcı özelliğinden dolayı
ayrıca iyi bir köpürme özelliğine sahip olması sebebiyle de sabun ve deterjan sanayi
yapımında geniş çapta kullanılır. Diğer bir kullanım alanı ise kumaş veya elbiseler bitkinin
kaynatılması ile elde edilen ılık suya batırılarak birkaç saat bekletilmek suretiyle renk ve
parlaklıkları bozulmadan temizlenmektedir. Drog olarak ise dekoksiyon halinde balgam ve
idrar söktürücü özelliklerinden dolayı bazı ilaçların bileşiminde yer alır.
ERKEK EĞRELTİ OTU
Latince Adı: Dryopteris filix-mas(L) schott.(syn:polypodium) - İngilizce Adı: bracken,
fern,male fern root - Mahalli Adları: Eğrelti, aşk merdiveni, ifteri kartal, kurt eğreltisi
Kalp ve karaciğer rahatsızlıklarına karşı tehlikeli etki göstermektedir. Halk arasında da
özellikle barsak kur ve solucanları düşürmede kullanılır. Kusturucu, barsak parazitlerini
düşürücü olup görme zayıflıklarını giderdiği gibi albümün, ishal ve hazımsızlığa karşıda
etkilidir.
Bunların yanında kusturucu, karın boşluğu ve krampları giderici, hazımsızlık, albumin, göz
bozukluğu ve görme zayıflıklarına karşıda kullanılan ilaçların terkibinde çeşitli oranlarda
katılır.
MÜRVER
Latince Adı: Sambucus spp. - İngilizce Adı: Elder Flower (Mürver Çiçeği) - Mahalli
Adları: Kara Mürver, Yer Mürveri
Bu bitkinin meyvelerinden marmelat reçel, jöle şurup, meyve suyu gibi gıda ürünleri
hazırlanmaktadır. Bazı ülkelerde likör ve votka gibi alkollü içkilerde kullanılır. Ayrıca
kurutulmuş meyveler, çiçekler ve yapraklardan suda kaynatılmak suretiyle faydalanılır.
Meyveler ezilip bal ile karıştırılarak da yenilebilir. Bu madde doğal gıda boyaları arasında
önemli bir yer tutmaktadır.
HATMİ
Latince Adı: Althaea officinalis L. - İngilizce Adı: Marsh mallow(rosa=hollyhock) -
Mahalli Adları: Hatmi, tıbbi hatmi
Halka arasında çay gibi demlenerek idrar yolları iltihaplarında, kabızlığı ve soğuk algınlığı ile
öksürüklere karşı kullanılır.
Uyku verici, rahatlatıcı, göğsü yumuşatıcı, iltihap yara ve anjinlerde mikrop öldürücü ve
kabızlığı giderici etkileri vardır.
HUŞ
Latince Adı: betula pendula Roth (Syn: B. Verrucosa Ehrh) - İngilizce Adı: Birch -
Mahalli Adları: Huş, Sihili Huş, sarkık Huş
Halk arasında en çok idrar söktürücü, romatizmal ağrıları dindirici olarak kullanılmaktadır.
İdrar söktürücü, hafif antiseptik, kan temizleyici, mafsal iltihabında iltihap dağıtıcı,
romatizmal ağrıları dindirici egzama ve bazı deri hastalıklarını iyi edici etkisi olduğu gibi
kabukları P vitaminince çok zengindir.
Kurutulmuş huş yapraklarının dekoksiyonu sonucunda elde edilen %1–5’lik infizyon, idrar
söktürücü, ödemleri giderici, romatizma hastalıklar ve nikris (Guddamla) hastalığında en hafif
idrar söktürücü olarak hazırlanan ilaçların terkibine girmektedir.
MENENGİÇ
Latince Adı: Pistacia terebinthus L. - İngilizce Adı: Terebinth tree - Mahalli Adları:
Melengiç, Çöğre, Çitlenbik, Sakız Ağacı,Yabani Fıstık
Kurutulan meyveler yabancı maddelerinden temizlenip öğütüldükten sonra kavurma
fırınlarında kavrularak kıl torbalara konulur ve preslenir. Presleme sonunda çıkan kirli yeşil
renkteki Menengiç yağı, mahalli deyimle Çitlenbik yağı, tavalarda yakılmak suretiyle kirli
yeşil renkteki dumanı çıkarılır. Tavadaki yağa bir dilim ekmek atılarak kokusu ve acılığı
alınan yağ, halk arasında her türlü yemek ve helva yapımında kullanılır. Sabun imalinde
kullanıldığı gibi araba koşumlarının deri aksamının yağlanmasında kullanılır. Güney Anadolu
Bölgesinde de meyveleri kavrularak yenir.
Ayrıca pres artığı olarak elde edilen küspe de, hayvancılıkta özellikle domuz yetiştiriciliği
için aranan bir gıda maddesi olup yurt dışına zaman ihraç edilmektedir. Köylü ise at ve
merkep dışında hayvanlarına yem olarak yedirmektedir (Baytop, 1982).
KARDELEN
Latince Adı: Glanthus L. - İngilizce Adı: Snowdrop - Mahalli Adları: Kardelen, Akdaş
Haricen taze yumrular ezilerek lapa halinde, mide ve bazı kadın hastalıklarına karşı kullanılır.
Otsu kısım ise kalp kuvvetlendirici ve bazı kadın hastalıklarını tedavi edici etkisi vardır.
İskelet adalelerini kuvvetlendirici olarak kullanıldığı gibi bazı kliniklerde çocuk felcine karşı
etkisi incelenmekte ve başarılı sonuçlar alınmakta olduğu literatürde yer almaktadır.
CIVANPERÇEMİ
Latince Adı: Achillea millefolium L. - Mahalli Adları: Binbir Yaprak Otu, Kandil Çiçeği
Kuvvet verici, uyarıcı, diüretik ve midevi olarak bilhassa infüzyon (%5) halinde kullanılır.
Yarayı iyi edici bir özelliği (bilhassa basurda) de vardır. Basurda sulu hulasası supposituvar
halinde kullanılır.
MEŞE PALAMUTU
Latince Adı: Quercus ithaburensis Decne subsp. macrolepis (kotschy) Hedge-Yalt. -
İngilizce Adı: Valonia acron - Mahalli Adları: Palamut, Palut, Palıt, Pelit
Meyveler taze, kavrulmuş ya da kaynatılmış halde gıda maddesi olarak yenilmektedir. Fazla
yenilen meyveler şiddetli kabızlığa neden olmaktadır. Kadeh ve tırnakların toz hale
getirilmesinden sonra su ile muamele edilmesiyle elde edilen hülâsa bal, şeker ya da diğer
tatlandırıcılarla tatlandırılmak suretiyle özellikle çocuk ishallerini kesici özelliği olan
şurupların imalinde kullanılmaktadır.
Yaklaşık olarak 100 ton palamuttan 45-50 ton hülâsa elde edilmektedir. Esmer renkteki bu
hülâsa %70 sepileyici, %4 glikoz, %1 .5 sakkaroz ve %7.5 su ihtiva etmektedir. Dünya deri
endüstrisinin yıllık sepi maddesi ihtiyacının %30’ unun bitkisel sepi maddeleriyle karşılandığı
bilinmekte olup bu rakamın büyük bölümünün palamut hülasa ve tozuyla karşılanmaktadır.
BÖĞÜRTLEN
Latince Adı: Rubus Fruticosus L. - Mahalli Adları: Böğürtlen
Hafif kabız olarak diş etleri, bademcik ve boğaz iltihaplarında, yapraklarından yapılan
infüzyon (%2), gargara halinde kullanılmaktadır. İshal ve basura karşı da iyidir.
SARI ÇİÇEKLİ KIZILAĞAÇ
Latince Adı: Cornus mas L. - Mahalli Adları: Sarı Çiçekli Kızılcık Ağacı
Meyvelerde şekerler, müsilaj ve organik asitler, kabuklarda ise reçineli maddeler, tanen ve
müsilaj tespit edilmiştir. Meyveleri kabız, kabukları ise ateş söndürücü olarak
kullanılmaktadır (OGM, 1991).
ARDIÇ KATRANI
Latince Adı: Juniperus oxycedrus L. - İngilizce Adı: Juniper berries - Mahalli Adları:
Adi Ardıç, Katran Ardıcı
Şurup kıvamında, kırmızımtırak siyah renkli, keskin ve özel kokulu, baharlı ve yakıcı
lezzetli bir sıvıdır. İnsan ve hayvanlarda görülen bazı deri hastalıklarının tedavisinde haricen
kullanılır (Baytop, 1984; Zafir, 1946).
ISIRGAN OTU
Latince Adı: Urtica diocia L. - Mahalli Adları: Büyük Isırgan Otu, Dızlağan
Isırgan otu, en başta gelen kan temizleyici ve aynı zamanda kan yaptırıcı bir bitkidir.
Böylece, pankreas üzerinde çok olumlu etkileri olduğu için, ısırgan otu çayı ile kandaki
şeker düzeyi düşürülür. İdrar yolları hastalıkları bitki çayı ile tedavi edilir (Coşkun, 1997).
Mikroplu hastalıklarda ve mikrop salgılanan hallerde de bitki çok iyi bir yardımcıdır. Belirli
bir yaştan sonra bedendeki demir miktarı azalmaya başlar. Bu nedenle, yorgunluk ve bitkinlik
halleri görülür, kişi yaşlandığını düşünmeye başlar ve verimliliği giderek azalır. İşte bu
durumlarda, demir içerikli taze ısırgan otu ile çok olumlu sonuçlar alınabilir. Bir ısırgan otu
küründen sonra, kişi kendini çok kısa bir süre içerisinde eskiye oranla çok daha rahat
hisseder, enerji ve çalışma gücü geri gelir, dış görünümde de belirgin bir düzelme başlar
(Özer ve ark., 2001).
MEŞE MAZISI
Latince Adı: Ouercus infectoria Oliver subsp. Boissieri. - İngilizce Adı: Nut Gall -
Mahalli Adları: Meşe mazısı, Mazı
Hayvanlarda ishali ve kanamaları önleyici olarak kullanıldığı gibi kumaş ve yünlülerin
boyanmasında yararlanılmaktadır. Kıymetli bir madde olmasından ötürü sepileyici özelliği
olan sumak yaprakları ile sepilenen derilere toz haline getirilen mazıların serpilmesi suretiyle
derilerin ikinci kez sepilenmesinde kullanılır (Anşin ve Özkan, 1993).
IHLAMUR
Latince adı: Tilia ssp. İngilizce Adı: Linden tree - Mahalli Adları: Kış Ihlamuru,Gümüşi
Ihlamur
10 gr. Ihlamur çiçeği 1lt suda çay gibi demlenerek elde edilen %1’lik infüzyonu da üretik ve
terletici olarak değerlendirilmektedir. Ihlamur kabuklarında bulunan maddelerin yatıştırıcı
özelliği olup, cilt temizleyici losyonların imalinde kullanılır.
Halk arasında da yukarıdaki gibi değişik yüzdelerde hazırlanan infüzyonu; idrar söktürücü,
soğuk algınlığı ve uykusuzluğa karşı kullanılmaktadır (Bozkurt ve Göker, 1986).
GEVEN
Latince Adı: Astragalus L. - İngilizce Adı: Milk-vetch (gum-tragacanth) -Mahalli Adları:
Geven, Boz geven, Zamk geveni
Halk arasında geven bitkisinden elde edilen kitre basit yapıştırıcıların yapımında ve
dokumaların boyanmasında boyalara katılarak, dokumalardaki boyaların kalıcılığı ve
parlaklığının sağlanmasında kullanılır. Bunun yanında geven bitkisi hayvan yemi ve yakacak
olarak kullanılmakta, İç Anadolu’nun bazı bölgelerinde de geven gövdelerinden odun
kömürü dahi elde edilmektedir.
ZAKKUM
Latince Adı:Nerium oleander L. - Mahalli Adları: Ağı çiçeği, Zıkkım ağacı
Dahilen idrar arttırıcı ve kalp kuvvetlendirici etkisi vardır. Tıbbi miktarların üzerinde alındığı
zaman kalp yetmezliği, kusma ve ishal ile kendini gösteren ağır zehirlenmeler yapar. Tehlikeli
bir drogdur. Haricen zeytin yağında maserasyonu vücut parazitlerine karşı kullanılır (Sezik
ve Yeşilada, 1987).
ADAÇAYI
Latince Adı: Salvia officinalis L. - İngilizce Adı : Garden Sage -Mahalli Adları: Adaçayı,
Ayı kulağı, Misk adaçayı, Diş otu
Halk arasında çay gibi demlenerek (infüzyonu) boğazdaki iltihaplanmalar, yorgunluk, sinir
zafiyetine karşı kullanılır. Ayrıca bal ve sirke ile karıştırılarak ruhi depresyonlar, şiddetli
soğuk algınlıkları ve bazı kadın hastalıklarına karşı kullanılmaktadır. İshal kesici ve iştah arttırıcı
olarak da faydalanılmaktadır.
Adaçayı (S. officinalis L.) yapraklarının hoşa giden kokuları sebebiyle kozmetik sanayiinde de
geniş kullanım alanı bulunmakta, özellikle dinlendirici vasıftaki banyo köpüklerinin imalinde
kullanılmaktadır. Son yıllarda tedavi edici özelliği olan diğer bitkilerle karıştırılıp poşetler
halinde hazırlanan çayları da piyasaya çıkmaktadır.
KEKİK
Latince Adı: Thymus ssp. - İngilizce Adı: Garden thyme - Mahalli Adları: Yabani kekik,
Sater otu, Nemamul otu
Kekik türlerinden çeşitli et yemeklerinde baharat olarak da faydalanılmaktadır. İIaç sanayinde
antiseptik imalatında kullanıldığı gibi bronşlardaki koyu kıvamlı salgıyı sıvılaştırdığından
öksürük şuruplarının bileşimine girer. Derideki mantar hastalıklarına karşı inhibitör etkisi
olduğundan, mantar ilaçlarının bileşiminde de yer almaktadır.
Parfümeri ve kozmetik sanayiinde, banyo köpüklerinin yapımında ve problemli ciltlerin
tedavisinde kullanılmaktadır. Ayrıca, kansızlık, boğmaca, kellik, diş ve mide ağrılarında,
uyuz nefes kokması, lumbago, barsak parazitlerinin ve gazlarının giderilmesinde, romatizma
ile bazı kadın hastalıklarında tedavi amacıyla kullanılmaktadır (Öztürk ve Özçelik, 1991).
KAYNAKLAR
ANŞİN, R., ÖZKAN, C.Z., 1997. Tohumlu Bitkiler Ders Kitabı, Yayın No:167, Trabzon.
BAŞARAN, S., 1999. Bartın Yöresinde Yetişen Bazı Bitkilerin Etnobotaniksel Özellikleri,
Z.K.Ü. Bartın Orman Fakültesi Orman Botaniği Anabilim Dalı, Bartın.
BAYTOP, T., 1982. Türkiye`nin Tıbbi ve Zehirli Bitkileri, İstanbul.
BAYTOP, T., 1984. Türkiye`de Bitkiler ile Tedavi (Geçmişte ve Bugün), İ.Ü. Yayınları,
Yayın No:3255, Eczacılık Fak. Yay. No:40, İstanbul.
BOZKURT,Y., GÖKER, Y., 1986. Orman Ürünlerinden Faydalanma, İstanbul Üniversitesi
Yayınları, Yayın No:3402, Orman Fakültesi Yayınları No:379, İstanbul.
COŞKUN, M., 1997. 11. Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı (22-24 Mayıs 1996), Ankara
Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi Yayınları Yayın No:75, Ankara.
OGM, 1991. Ülkemizde Bazı Önemli Orman Tali Ürünlerinin Teşhis ve Tanıtım Kılavuzu,
TC Orman Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü Yayını, Ankara.
ÖZEL, A., KIRICI, S., İNAN, M., 2000. Morphological Properties and Dye Stuff Content
of Wild Peganum harmala, Second Balkan Botanical Congess, May14-18 2000, İstanbul,
Turkey,Abstractsp:140.
ÖZER, Z., TURSUN, N., ÖNEN, H., 2001. Yabancı Otlarla Sağlıklı Yaşam (Gıda ve
Tedavi), 4renk Yayınları, No:975, Ankara.
ÖZTÜRK, M., ÖZÇELİK, H., 1991. Doğu Anadolu’nun Faydalı Bitkileri, S. Vakfı,
Semih Ofset Matbaacılık, Yayıncılık ve Ambalaj Sanayi Limited Şirketi.
TİGEM, 2001. Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü, Mayıs-Haziran Sayısı.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder